شروط ضمن عقد در حقوق مدنی

بررسی اقسام شروط، شروط صحیح، شروط باطل و شروط باطل و مبطل عقد

---

مقدمه

در حقوق مدنی، اصل آزادی اراده به طرفین قرارداد اجازه می‌دهد که ضمن انعقاد عقد، شرایطی را به دلخواه خود مقرر کنند. این شرایط که به آن‌ها شرط ضمن عقد گفته می‌شود، نقش مهمی در تنظیم روابط قراردادی دارند. با این حال، این آزادی مطلق نیست و قانون‌گذار برای حفظ نظم حقوقی و جلوگیری از ابهام یا بی‌عدالتی، برخی شروط را معتبر و برخی دیگر را باطل یا حتی مبطل عقد دانسته است.

قانون مدنی ایران در مواد ۲۳۲، ۲۳۳ و ۲۳۴ به‌طور صریح به تقسیم‌بندی شروط پرداخته و آثار حقوقی هر یک را مشخص کرده است.

---

اقسام شرط در حقوق مدنی

بر اساس ماده ۲۳۴ قانون مدنی، شرط ضمن عقد بر سه قسم است:

۱️⃣ شرط صفت

۲️⃣ شرط نتیجه

۳️⃣ شرط فعل (اثباتاً یا نفیاً)

---

🔹 شرط صفت

شرط صفت شرطی است که ناظر به کیفیت یا کمیت مورد معامله باشد؛ یعنی ویژگی خاصی از مورد عقد شرط شود.

📌 مثال:

• فروش خانه به شرط داشتن پارکینگ

• فروش خودرو به شرط صفر کیلومتر بودن

در این نوع شرط، اگر وصف مورد نظر وجود نداشته باشد، مشروط‌له حق فسخ خواهد داشت.

---

🔹 شرط نتیجه

شرط نتیجه آن است که تحقق یک اثر حقوقی خاص در خارج، بدون نیاز به عمل جداگانه، شرط شود.

📌 مثال:

• شرط شود که با انعقاد عقد بیع، وکالت فروش ملک نیز برای خریدار ایجاد شود

• شرط انتقال حق انتفاع هم‌زمان با عقد

در شرط نتیجه، اثر حقوقی به محض تحقق عقد و شرط، به وجود می‌آید.

---

🔹 شرط فعل (اثباتاً یا نفیاً)

شرط فعل شرطی است که انجام یا عدم انجام کاری بر عهده یکی از متعاملین یا حتی شخص ثالث قرار داده می‌شود.

📌 مثال:

• شرط شود فروشنده ظرف شش ماه سند رسمی تنظیم کند (اثباتاً)

• شرط شود خریدار تا مدت معین ملک را منتقل نکند (نفیاً)

در صورت تخلف از شرط فعل، ضمانت اجراهایی مانند اجبار به انجام، انجام توسط دیگری یا حق فسخ وجود دارد.

---

تقسیم‌بندی شروط از حیث اعتبار

شروط ضمن عقد از حیث اعتبار به سه دسته تقسیم می‌شوند:

1️⃣ شروط صحیح

2️⃣ شروط باطل (غیر مبطل عقد)

3️⃣ شروط باطل و مبطل عقد

---

1️⃣ شروط صحیح

مطابق ماده ۲۳۴ قانون مدنی، شروط صحیح همان سه شرطی هستند که پیش‌تر بیان شد:

• شرط صفت

• شرط نتیجه

• شرط فعل (اثباتاً یا نفیاً)

این شروط در صورت رعایت شرایط قانونی، معتبر و لازم‌الاجرا هستند.

---

2️⃣ شروط باطل ولی غیر مبطل عقد

(ماده ۲۳۲ قانون مدنی)

قانون مدنی در ماده ۲۳۲ بیان می‌کند:

«شروط مفصله ذیل باطل است ولی مفسد عقد نیست.»

این شروط عبارت‌اند از:

🔸 ۱. شرطی که انجام آن غیر مقدور باشد

🔸 ۲. شرطی که در آن نفع و فایده نباشد

🔸 ۳. شرط نامشروع

---

🔹 شرط غیر مقدور

شرط غیر مقدور شرطی است که انجام آن:

• عقلاً

• عادتاً

• یا قانوناً

برای متعهد ممکن نباشد.

📌 نکته مهم:
غیر مقدور بودن باید ناشی از طبیعت موضوع تعهد باشد، نه اوصاف شخصی متعهد؛ بنابراین مواردی مانند بیماری یا ورشکستگی، شرط را غیر مقدور نمی‌کند.

📌 مثال:

• شرط شود شخصی پرواز انسان بدون ابزار را انجام دهد

• شرط شود مالی که وجود خارجی ندارد تحویل داده شود

🔹 طبق مفاد مواد ۲۳۶ و ۲۳۸ قانون مدنی:
شرط غیر مقدور زمانی باطل است که:

• اجبار متعهد به انجام آن ممکن نباشد

• و شخص دیگری هم نتواند از جانب او شرط را انجام دهد

---

🔹 شرطی که در آن نفع و فایده نباشد

هر عمل حقوقی باید دارای اثر حقوقی یا نفع عقلایی باشد. شرطی که:

• هیچ سود حقوقی یا عقلایی نداشته باشد

• و صرفاً لغو و بیهوده باشد

باطل است.

📌 مثال:

• شرط شود یکی از طرفین هر روز نام طرف مقابل را صدا بزند

چنین شرطی فاقد اثر حقوقی است و قانون آن را باطل می‌داند.

---

🔹 شرط نامشروع

شرط نامشروع شرطی است که:

• مخالف قانون

• مخالف اخلاق حسنه

• یا مخالف نظم عمومی

باشد و اجرای آن موجب اخلال در نظم اجتماعی گردد.

📌 مثال:

• شرط عدم پرداخت نفقه در عقد نکاح

• شرط ارتکاب جرم

این شروط باطل هستند، اما اصل عقد را باطل نمی‌کنند.

---

🔹 ضمانت اجرای شروط باطل (ماده ۲۴۰ ق.م)

اصل بر این است که بطلان این شروط، تأثیری در صحت عقد ندارد.
اما اگر:

1. بطلان شرط مستند به مشروط‌له نباشد

2. مشروط‌له از فاسد بودن شرط آگاه نباشد

در این صورت:
👉 مشروط‌له حق فسخ عقد را خواهد داشت.

---

3️⃣ شروط باطل و مبطل عقد

(ماده ۲۳۳ قانون مدنی)

قانون مدنی در ماده ۲۳۳ شروطی را بیان می‌کند که:

• هم خود باطل هستند

• و هم موجب بطلان عقد می‌شوند

این شروط عبارت‌اند از:

🔴 ۱. شرط خلاف مقتضای عقد

🔴 ۲. شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود

---

🔹 شرط خلاف مقتضای عقد

مقتضای ذات عقد، اثر اصلی و جوهری عقد است؛ اثری که اگر از عقد گرفته شود، ماهیت عقد از بین می‌رود.

📌 مثال‌ها:

• مقتضای عقد بیع → انتقال مالکیت

• مقتضای عقد اجاره → انتقال منفعت

اگر شرطی برخلاف این مقتضا باشد، تعارض مستقیم با انشای عقد دارد و باعث بطلان عقد می‌شود.

📌 مثال:

• در عقد بیع شرط شود مالکیت به خریدار منتقل نشود

• در عقد اجاره شرط شود مستأجر هیچ حق انتفاعی نداشته باشد

این شروط به دلیل تضاد با ذات عقد، عقد را باطل می‌کنند.

---

🔹 تفاوت با شرط خلاف مقتضای اطلاق عقد

مقتضای اطلاق عقد آثار معمولی عقد است که بدون ذکر شرط حاصل می‌شود.
شرط خلاف مقتضای اطلاق عقد صحیح است.

📌 مثال:

• شرط عدم انتقال مبیع توسط خریدار برای مدت معین

---

🔹 شرط مجهولی که جهل به آن موجب جهل به عوضین شود

اگر شرطی مجهول باشد و این جهل به:

• ثمن

• یا مثمن

سرایت کند، عقد فاقد یکی از شرایط اساسی معامله موضوع ماده ۱۹۰ قانون مدنی خواهد بود و باطل می‌شود.

📌 دلیل:
معلوم بودن مورد معامله از شرایط اساسی صحت عقد است و شرط مجهول، این شرط را مخدوش می‌کند.

📌 مواد مرتبط:

• ماده ۴۰۱ قانون مدنی

• ماده ۴۵۸ قانون مدنی

این مواد از مصادیق شروط مجهولی هستند که جهل آن‌ها به عوضین سرایت می‌کند.