مهر و موم اموال تاجر ورشکسته؛ شرایط، مراحل و آثار قانونی
ورشکستگی تاجر، یکی از مهمترین نهادهای حقوق تجارت است که با هدف حمایت همزمان از حقوق طلبکاران و نظم اقتصادی جامعه پیشبینی شده است. با صدور حکم ورشکستگی، تاجر از مداخله در اموال خود ممنوع میشود و اداره داراییهای او در اختیار مراجع قانونی قرار میگیرد. یکی از اقدامات اساسی و فوری در این فرآیند، مهر و موم اموال تاجر ورشکسته است؛ اقدامی که با هدف جلوگیری از تضییع حقوق طلبکاران، حفظ اموال و جلوگیری از نقل و انتقال یا اختفای داراییها انجام میشود.
مهر و موم اموال ممکن است پیش از صدور حکم ورشکستگی یا پس از آن صورت گیرد و هر یک تابع شرایط و تشریفات خاصی است که در این مقاله به بررسی آنها پرداخته میشود.
مفهوم مهر و موم اموال تاجر ورشکسته
مهر و موم اموال به معنای بستن، پلمب یا تحت حفاظت قرار دادن داراییهای تاجر است، بهگونهای که امکان تصرف، نقل و انتقال یا دستکاری آنها بدون مجوز قانونی وجود نداشته باشد. این اقدام جنبه تأمینی دارد و هدف آن، حفظ داراییها تا زمان تعیین تکلیف نهایی آنها در فرآیند ورشکستگی است.
مهر و موم اموال پیش از صدور حکم ورشکستگی
در برخی موارد، قانونگذار اجازه داده است که حتی پیش از صدور حکم ورشکستگی، اموال تاجر مهر و موم شود. این وضعیت زمانی رخ میدهد که قرائن و اوضاع و احوال، خطر تضییع داراییها را نشان دهد.
مواردی که مهر و موم پیش از ورشکستگی انجام میشود
مهمترین مواردی که موجب مهر و موم اموال تاجر پیش از صدور حکم ورشکستگی میشود عبارتاند از:
۱. تاجر متواری شده باشد.
۲. تاجر تمام یا بخشی از اموال خود را مخفی کرده باشد.
۳. بیم آن رود که اموال از بین برود یا به زیان طلبکاران منتقل شود.
در چنین شرایطی، هدف اصلی جلوگیری از سوءاستفاده تاجر و حفظ حقوق طلبکاران احتمالی است.
مرجع انجام مهر و موم پیش از ورشکستگی
در مقررات قدیمی، انجام مهر و موم بر عهده نهادی به نام «امین صالح» بود. با توجه به اینکه امروزه این نهاد عملاً وجود ندارد، مهر و موم اموال پیش از ورشکستگی توسط دادگاه محل اقامت تاجر انجام میشود. دادگاه پس از بررسی شرایط و احراز ضرورت، دستور مهر و موم را صادر و اجرای آن را از طریق مأموران ذیصلاح پیگیری میکند.
مهر و موم اموال پس از صدور حکم ورشکستگی
پس از صدور حکم ورشکستگی، وضعیت حقوقی تاجر بهطور اساسی تغییر میکند. از این مرحله به بعد، مهر و موم اموال قاعده کلی و الزامی است، مگر در موارد استثنایی که قانون پیشبینی کرده است.
الزام به مهر و موم
اصل بر این است که پس از صدور حکم ورشکستگی، کلیه اموال تاجر باید فوراً مهر و موم شود. این الزام به منظور:
-
جلوگیری از هرگونه تصرف غیرقانونی
-
حفظ تساوی میان طلبکاران
-
ایجاد شفافیت در فرآیند تصفیه
پیشبینی شده است.
مرجع انجام مهر و موم پس از ورشکستگی
مهر و موم اموال پس از ورشکستگی فوراً توسط عضو ناظر انجام میشود. عضو ناظر نماینده دادگاه در امر نظارت بر فرآیند ورشکستگی است و وظیفه دارد اقدامات لازم برای حفظ و اداره اموال را بدون تأخیر انجام دهد.
استثنا: امکان صرفنظر از مهر و موم
قانونگذار در مواردی استثنا قائل شده است. اگر به تشخیص عضو ناظر، تنظیم صورت دارایی تاجر در مدت یک روز امکانپذیر باشد، در این صورت:
-
باید فوراً عملیات صورتبرداری آغاز شود
-
مهر و موم اموال الزامی نخواهد بود
این استثنا معمولاً در مواردی اعمال میشود که حجم اموال کم، وضعیت داراییها شفاف و خطر نقل و انتقال یا اختفا وجود نداشته باشد.
اموال ضروری برای امرار معاش تاجر ورشکسته
یکی از جلوههای حمایتی قانون در نهاد ورشکستگی، توجه به معیشت تاجر ورشکسته است. قانونگذار پذیرفته است که ورشکستگی نباید منجر به محرومیت کامل شخص از حداقلهای زندگی شود.
در این راستا:
-
اگر برخی از اموال تاجر برای امرار معاش او و افراد تحت تکفلش ضروری باشد
-
تاجر میتواند درخواست خروج این اموال از مهر و موم را مطرح کند
عضو ناظر پس از بررسی موضوع و با تصویب دادگاه، میتواند این اموال را از شمول مهر و موم خارج کند. تشخیص ضرورت این اموال، بر اساس وضعیت زندگی تاجر و عرف انجام میشود.
آثار حقوقی مهر و موم اموال
مهر و موم اموال تاجر ورشکسته آثار مهمی به دنبال دارد، از جمله:
-
ممنوعیت هرگونه تصرف تاجر در اموال مهر و مومشده
-
جلوگیری از نقل و انتقال صوری یا واقعی داراییها
-
تسهیل فرآیند صورتبرداری و تصفیه دیون
-
تضمین رعایت حقوق برابر طلبکاران
هرگونه تخلف از مقررات مربوط به مهر و موم میتواند مسئولیت کیفری یا مدنی برای مرتکب ایجاد کند.
جمعبندی
مهر و موم اموال تاجر ورشکسته، یکی از مهمترین اقدامات تأمینی در حقوق تجارت است که نقش اساسی در حفظ نظم اقتصادی و حمایت از حقوق طلبکاران دارد. این اقدام ممکن است پیش از صدور حکم ورشکستگی و در شرایط خاص یا پس از صدور حکم و بهصورت الزامی انجام شود. مرجع انجام مهر و موم، بسته به مرحله رسیدگی، دادگاه یا عضو ناظر است و در مواردی استثنایی، امکان صرفنظر از آن یا خروج برخی اموال ضروری از مهر و موم وجود دارد.
آگاهی از مقررات مربوط به مهر و موم اموال، برای تجار، طلبکاران و فعالان حقوقی اهمیت ویژهای دارد و میتواند از بروز اختلافات و تضییع حقوق جلوگیری کند.
