آیا هدایای نامزدی در صورت بههمخوردن ازدواج قابل استرداد هستند؟
در دوران نامزدی، طرفین یا خانوادههای آنان معمولاً هدایایی به یکدیگر تقدیم میکنند. این هدایا گاه صرفاً جنبه عرفی و عاطفی دارند و گاه دارای ارزش مالی قابل توجه هستند. اما پرسش مهم زمانی مطرح میشود که ازدواج به هر دلیل واقع نشود:
آیا این هدایا قابل استرداد هستند؟
اگر هدیه تلف شده باشد چه؟
اگر یکی از طرفین فوت کند تکلیف چیست؟
اگر با مسائل حقوقی در حوزه خانواده مواجه شدید، باوکیل آماده است بهترین وکیل خانواده را متناسب با نیاز پرونده شما معرفی کند.
با ما همراه باشید.
پاسخ این پرسشها در ماده ۱۰۳۸ قانون مدنی و قواعد عمومی مسئولیت مدنی قابل بررسی است.
متن ماده ۱۰۳۸ قانون مدنی
ماده ۱۰۳۸ مقرر میدارد:
«هر یک از نامزدها میتواند در صورت به هم خوردن وصلت منظور، هدایایی را که به طرف دیگر یا ابوین او برای وصلت منظور داده است مطالبه کند، مشروط بر اینکه عین هدایا موجود باشد؛ و اگر عین موجود نباشد، مستحق قیمت هدایایی خواهد بود که عادتا نگاه داشته میشود، مگر اینکه آن هدایا بدون تقصیر طرف دیگر تلف شده باشد.»
این ماده چند قاعده مهم را بیان میکند که باید جداگانه تحلیل شوند.
۱️⃣ اصل قابلیت استرداد هدایای نامزدی
در صورت بههمخوردن نامزدی و عدم وقوع ازدواج:
✔ هر یک از طرفین حق دارد هدایایی را که برای تحقق ازدواج داده است، مطالبه کند.
این حکم یک استثنا بر قواعد عمومی «هبه» است؛ زیرا در هبه عادی، اصل بر عدم امکان رجوع پس از قبض در برخی موارد است. اما در نامزدی، قانونگذار به دلیل عدم تحقق هدف ازدواج، امکان استرداد را پذیرفته است.
۲️⃣ شرط اول: موجود بودن عین هدیه
اگر عین هدیه موجود باشد (مثلاً طلا، ساعت، سکه، فرش و…)، هدیهدهنده میتواند همان مال را عیناً مطالبه کند.
در اینجا:
-
مهم نیست چه کسی نامزدی را برهم زده است؛
-
صرفاً عدم وقوع ازدواج ملاک است.
۳️⃣ اگر عین هدیه موجود نباشد چه؟
ماده ۱۰۳۸ بین دو نوع هدیه تفاوت گذاشته است:
🔹 الف) هدایایی که «عادتا نگاه داشته میشوند»
مثل:
-
طلا
-
سکه
-
اشیای قیمتی
-
لوازم بادوام
اگر این نوع هدایا تلف یا فروخته شده باشند، هدیهدهنده میتواند قیمت آنها را مطالبه کند.
🔹 ب) هدایایی که مصرفشدنی هستند
مثل:
-
شیرینی
-
گل
-
عطر مصرفشده
-
لباس مصرفشده
اینها معمولاً قابل مطالبه قیمت نیستند، چون عرفاً برای نگهداری دائمی داده نمیشوند.
۴️⃣ اگر هدیه تلف شده و گیرنده تقصیری نداشته باشد
ماده ۱۰۳۸ تصریح میکند:
اگر هدایا «بدون تقصیر طرف دیگر» تلف شده باشند، قیمت قابل مطالبه نیست.
مثال:
-
انگشتر نامزدی در سرقت از بین رفته؛
-
یا در حادثهای مانند آتشسوزی نابود شده؛
-
و گیرنده تقصیری نداشته است.
در این حالت:
❌ نه عین قابل استرداد است
❌ نه قیمت آن قابل مطالبه است
زیرا مسئولیت مدنی مبتنی بر تقصیر است و قانونگذار در این ماده صراحتاً شرط تقصیر را آورده است.
۵️⃣ اگر هدیهدهنده فوت کند چه؟
حال سؤال مهمتر:
اگر نامزدی به هم بخورد و هدیهدهنده فوت کرده باشد، آیا ورثه میتوانند هدایا را مطالبه کنند؟
پاسخ: بله.
حق استرداد هدایا یک حق مالی است.
حقوق مالی به ورثه منتقل میشود (ماده ۸۶۸ قانون مدنی).
بنابراین:
✔ اگر نامزدی به هم بخورد و عین هدایا موجود باشد، ورثه میتوانند آن را مطالبه کنند.
✔ اگر از نوع هدایای قابل نگهداری باشد و تلف شده باشد (با تقصیر گیرنده)، ورثه میتوانند قیمت آن را مطالبه کنند.
اما اگر هدایا بدون تقصیر تلف شده باشند، حتی ورثه نیز حقی برای مطالبه قیمت ندارند.
۶️⃣ نکات مهم تکمیلی
۱️⃣ تقصیر چه کسی مهم است؟
تقصیر گیرنده هدیه ملاک است، نه اینکه چه کسی نامزدی را بر هم زده است.
۲️⃣ آیا مقصر بودن در برهمزدن نامزدی تأثیر دارد؟
خیر.
قانون ۱۰۳۸ ملاک را «عدم وقوع ازدواج» قرار داده، نه مقصر بودن در برهم خوردن آن.
۳️⃣ اگر هدیه به والدین داده شده باشد؟
ماده صراحت دارد:
هدایایی که به طرف دیگر یا ابوین او داده شده نیز قابل مطالبه است.
جمعبندی نهایی
بر اساس ماده ۱۰۳۸ قانون مدنی:
✔ در صورت بههمخوردن نامزدی، اصل بر قابل استرداد بودن هدایای نامزدی است.
✔ اگر عین هدیه موجود باشد، همان عین مسترد میشود.
✔ اگر عین موجود نباشد، فقط قیمت هدایایی قابل مطالبه است که عرفاً نگهداری میشوند.
✔ اگر هدیه بدون تقصیر گیرنده تلف شده باشد، قیمت قابل مطالبه نیست.
✔ در صورت فوت هدیهدهنده، حق مطالبه به ورثه منتقل میشود.
نتیجهگیری
قانونگذار در ماده ۱۰۳۸ با نگاهی متعادل، میان حفظ حقوق مالی اشخاص و واقعیتهای عرفی دوران نامزدی تعادل برقرار کرده است. هدف این ماده جلوگیری از بیعدالتی ناشی از برهمخوردن ازدواجی است که هنوز تحقق نیافته است، بدون آنکه مسئولیتی ناموجه بر دوش گیرنده هدیه تحمیل شود.
به همین دلیل، تشخیص نوع هدیه، وجود یا عدم وجود آن، و احراز تقصیر در تلف، نقش اساسی در نتیجه دعوا خواهد داشت.
