مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه چه تفاوتی دارند؟
مهریه یکی از مهمترین حقوق مالی زن در قانون مدنی ایران است که به محض وقوع عقد نکاح ایجاد میشود. اما نحوه تعیین شرط پرداخت آن میتواند آثار حقوقی کاملاً متفاوتی داشته باشد. در سالهای اخیر دو اصطلاح «مهریه عندالمطالبه» و «مهریه عندالاستطاعه» به طور گسترده در عقدنامهها درج میشود و بسیاری از زوجین پیش از ازدواج با این سؤال مواجه هستند که تفاوت این دو چیست و هر کدام چه نفعی برای عروس و داماد دارد.
اگر با مسائل مربوط به حقوق خانواده مواجه شده اید، پیشنهاد ما قبل از هرچیز دریافت مشاوره از بهترین وکیل در حوزه خانواده متناسب با نیاز و بودجه شماست. در این مقاله به صورت دقیق و تحلیلی به تفاوت این دو نوع مهریه، مزایا و معایب آنها، پیامدهای مهریههای سنگین و وضعیت قانونی مهریه عندالاستطاعه در حقوق ایران میپردازیم.
مهریه عندالمطالبه چیست؟
مهریه عندالمطالبه به این معناست که زن هر زمان اراده کند، میتواند مهریه خود را مطالبه کند و مرد موظف به پرداخت آن است. در این نوع مهریه، اصل بر این است که مرد توانایی پرداخت دارد، مگر اینکه خلاف آن را در دادگاه ثابت کند.
به بیان ساده، مطالبه زن برای ایجاد الزام کافی است. اگر مرد از پرداخت خودداری کند، زن میتواند از طریق دادگاه یا اجرای ثبت اقدام کند. در صورتی که مرد مدعی ناتوانی مالی باشد، باید دادخواست اعسار بدهد و عدم استطاعت خود را اثبات کند.
این ویژگی باعث میشود مهریه عندالمطالبه از نظر ضمانت اجرا، قدرت بیشتری داشته باشد.
مهریه عندالاستطاعه چیست؟
در مهریه عندالاستطاعه، پرداخت مهریه مشروط به توانایی مالی مرد است. یعنی زن زمانی میتواند مهریه را وصول کند که بتواند استطاعت مالی همسر خود را ثابت کند.
در این حالت، بار اثبات بر عهده زن قرار میگیرد. صرف مطالبه کافی نیست، بلکه باید نشان داده شود که مرد دارای اموال، درآمد یا دارایی قابل دسترسی است. اگر چنین استطاعتی اثبات نشود، الزام قانونی برای پرداخت فوری وجود نخواهد داشت.
همین تفاوت در «بار اثبات» مهمترین تمایز این دو نوع مهریه است.
تفاوت مهریه عندالمطالبه و عندالاستطاعه در عمل
تفاوت این دو نوع مهریه صرفاً یک تفاوت لفظی نیست، بلکه در روند رسیدگی قضایی و میزان فشار حقوقی بر زوج کاملاً تأثیرگذار است.
در مهریه عندالمطالبه، مرد برای فرار از پرداخت باید ناتوانی خود را ثابت کند.
اما در مهریه عندالاستطاعه، زن برای رسیدن به حق خود باید توانایی مالی مرد را اثبات نماید.
این جابجایی بار اثبات، مسیر دعوا را کاملاً تغییر میدهد و در بسیاری از پروندهها تعیینکننده نتیجه است.
مهریه عندالمطالبه چه نفعی برای عروس دارد؟
از منظر حقوقی، مهریه عندالمطالبه یک پشتوانه مالی قوی برای زن محسوب میشود. زن میتواند در هر زمان که بخواهد مهریه را مطالبه کند و این موضوع نوعی امنیت اقتصادی برای او ایجاد میکند.
در شرایطی که اختلاف خانوادگی پیش میآید، این نوع مهریه قدرت چانهزنی بیشتری به زن میدهد. همچنین در صورت طلاق، امکان وصول سریعتر مهریه وجود دارد.
در واقع، عندالمطالبه بودن مهریه باعث میشود حق زن از ضمانت اجرای قویتری برخوردار باشد.
مهریه عندالاستطاعه چه نفعی برای داماد دارد؟
مهریه عندالاستطاعه تا حد زیادی فشار فوری مالی را از دوش مرد برمیدارد. او تنها در صورتی ملزم به پرداخت است که توانایی مالیاش اثبات شود.
این موضوع میتواند در ابتدای زندگی مشترک، آرامش روانی بیشتری برای مرد ایجاد کند؛ بهویژه در شرایط اقتصادی دشوار. بسیاری از زوجین برای جلوگیری از تنشهای احتمالی، این نوع مهریه را انتخاب میکنند.
در واقع، مهریه عندالاستطاعه ریسک حقوقی و اقتصادی مرد را کاهش میدهد.
آیا مهریههای سنگین به استحکام زندگی کمک میکند؟
یکی از باورهای رایج این است که مهریه بالا تضمینکننده دوام زندگی مشترک است. اما در عمل، مهریههای سنگین گاه نتیجهای معکوس دارند.
تعهد مالی بسیار بالا میتواند به منبع دائمی تنش تبدیل شود. در برخی موارد، مهریه به ابزار فشار در اختلافات خانوادگی بدل میشود. علاوه بر آن، در صورت مطالبه، مرد ممکن است با توقیف اموال، ممنوعالخروجی یا اقساط سنگین مواجه شود که این وضعیت بر روابط خانوادگی و حتی سلامت روانی طرفین اثر منفی میگذارد.
از منظر اجتماعی نیز افزایش دعاوی مهریه و نگرانی جوانان از تعهدات مالی سنگین، از پیامدهای مهریههای نامتعارف است.
قانون درباره مهریه عندالاستطاعه چه میگوید؟
قانون مدنی ایران به طور مستقیم اصطلاح «عندالاستطاعه» را تعریف نکرده است، اما بر اساس ماده ۱۰ قانون مدنی، قراردادهای خصوصی تا زمانی که مخالف صریح قانون نباشند، معتبر هستند.
به همین دلیل، درج شرط عندالاستطاعه در عقدنامه کاملاً قانونی و معتبر است و دادگاهها آن را میپذیرند.
همچنین قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ مقرر کرده است که ضمانت اجرای حبس برای مهریه تا سقف ۱۱۰ سکه اعمال میشود و نسبت به مازاد بر آن، اثبات توانایی مالی مرد ضروری است. این رویکرد نشان میدهد قانونگذار نیز موضوع استطاعت را در سیاستگذاری خود لحاظ کرده است.
بنابراین میتوان گفت مهریه عندالاستطاعه از پشتوانه قانونی برخوردار است و در نظام حقوقی ایران به رسمیت شناخته میشود.
جمعبندی نهایی
مهریه عندالمطالبه و مهریه عندالاستطاعه دو شیوه متفاوت برای تعیین زمان و شرایط پرداخت مهریه هستند که هر کدام آثار حقوقی خاص خود را دارند. عندالمطالبه بودن، ضمانت اجرای قویتری برای زن ایجاد میکند، در حالی که عندالاستطاعه بودن، فشار اقتصادی و ریسک حقوقی مرد را کاهش میدهد.
انتخاب هر یک از این دو باید با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی، میزان اعتماد متقابل و واقعبینی نسبت به آینده انجام شود. مهریه زمانی میتواند نقش حمایتی خود را ایفا کند که متناسب و منطقی تعیین شود؛ در غیر این صورت ممکن است به عاملی برای اختلاف و تنش تبدیل گردد، نه ابزاری برای تحکیم خانواده.
