بررسی ماده یک قانون تجارت و نکات مهم این ماده
بررسی ماده یک قانون تجارت
متن ماده ۱ قانون تجارت
ماده ۱ قانون تجارت مصوب ۱۳۱۱ مقرر میکند:
«تاجر کسی است که شغل معمولی خود را معاملات تجارتی قرار بدهد.»
این ماده، نقطه شروع شناسایی مفهوم «تاجر» در حقوق تجارت ایران است. قانونگذار در این ماده، تاجر را بر اساس نوع فعالیت و استمرار در انجام معاملات تجاری تعریف کرده است، نه بر اساس داشتن مجوز، میزان سود، ثبتنام در دفتر تجارتی یا عنوان شغلی شخص.
به زبان ساده، هر شخصی که به طور مستمر معاملات تجاری انجام دهد و این معاملات را شغل معمول خود قرار دهد، تاجر محسوب میشود.
منظور از «شغل معمولی» در ماده ۱ قانون تجارت چیست؟
مهمترین عبارت ماده ۱ قانون تجارت، عبارت «شغل معمولی» است.
منظور از شغل معمولی، شغلی است که شخص آن را به صورت مستمر و مداوم انجام میدهد. بنابراین، انجام یک یا چند معامله پراکنده باعث نمیشود شخص تاجر محسوب شود.
مثال
اگر شخصی فقط یک بار کالایی بخرد و بفروشد، حتی اگر از آن معامله سود زیادی ببرد، تاجر محسوب نمیشود؛ زیرا فعالیت او استمرار ندارد.
اما اگر شخصی به صورت مرتب کالا خرید و فروش کند، حتی اگر این کار شغل دوم او باشد، میتواند تاجر محسوب شود.
پس معیار اصلی، استمرار در انجام معاملات تجاری است.
شرایط تاجر محسوب شدن اشخاص
برای اینکه یک شخص طبق ماده ۱ قانون تجارت تاجر شناخته شود، معمولاً سه شرط اصلی لازم است:
- معاملات تجاری را به صورت مستمر انجام دهد؛
- معاملات را به نام و حساب خود انجام دهد؛
- اهلیت قانونی برای تجارت داشته باشد.
در ادامه، هر یک از این شرایط را بررسی میکنیم.
شرط اول: استمرار در معاملات تجاری
اولین و مهمترین شرط تاجر بودن این است که شخص، معاملات تجاری را به صورت مستمر انجام دهد.
یعنی فعالیت تجاری باید حالت اتفاقی، موقت یا موردی نداشته باشد. اگر معامله فقط یک بار یا به صورت کاملاً تصادفی انجام شود، وصف تاجر برای شخص ایجاد نمیشود.
آیا تجارت باید شغل اصلی شخص باشد؟
خیر.
برای تاجر محسوب شدن، لازم نیست تجارت شغل اصلی شخص باشد. ممکن است فردی کارمند، پزشک، مهندس یا استاد دانشگاه باشد، اما در کنار آن به صورت مستمر معاملات تجاری انجام دهد. در این صورت، اگر سایر شرایط نیز وجود داشته باشد، او تاجر محسوب میشود.
بنابراین:
- شغل اول بودن تجارت شرط نیست؛
- شغل دوم بودن مانع تاجر بودن نیست؛
- داشتن شغل دیگر، وصف تاجر را از بین نمیبرد.
آیا کسب سود شرط تاجر بودن است؟
خیر.
برای تاجر محسوب شدن، لازم نیست شخص حتماً سود ببرد. ممکن است کسی فعالیت تجاری مستمر داشته باشد، اما در عمل ضرر کند. ضرر کردن باعث نمیشود وصف تاجر بودن از او سلب شود.
پس:
- سود داشتن شرط نیست؛
- ضرر کردن مانع تاجر بودن نیست؛
- درآمد واقعی از تجارت ملاک اصلی نیست؛
- ملاک، انجام مستمر معاملات تجاری است.
آیا داشتن مجوز شرط تاجر بودن است؟
خیر.
داشتن یا نداشتن مجوز، در اصلِ تاجر محسوب شدن مؤثر نیست. ممکن است شخصی بدون مجوز قانونی فعالیت تجاری انجام دهد. در این حالت، اگر فعالیت او مستمر و تجاری باشد، ممکن است از نظر حقوق تجارت تاجر محسوب شود؛ اما بابت نداشتن مجوز، تخلف او جداگانه قابل رسیدگی است.
بنابراین، مجوز نداشتن همیشه مانع تاجر بودن نیست؛ مگر اینکه موضوع فعالیت اساساً غیرقانونی و ممنوع باشد که در ادامه توضیح داده میشود.
آیا ثبت نام در دفتر ثبت تجارتی شرط تاجر بودن است؟
خیر.
ثبت نام در دفتر ثبت تجارتی یا دفتر تجار، شرط ایجاد وصف تاجر نیست. یعنی شخص قبل از ثبت نام نیز اگر شرایط ماده ۱ قانون تجارت را داشته باشد، تاجر محسوب میشود.
البته ثبت تجارتی میتواند از نظر قانونی و اداری اهمیت داشته باشد، اما منشأ اصلی تاجر بودن، انجام مستمر معاملات تجاری است، نه ثبت نام در دفتر مربوطه.
شرط دوم: انجام معامله به نام خود
دومین شرط مهم برای تاجر محسوب شدن این است که شخص معاملات تجاری را به نام خود انجام دهد.
اگر شخصی به نام و حساب دیگری معامله کند، اصولاً خود او تاجر محسوب نمیشود، بلکه کسی که معامله به نام او انجام شده، تاجر است.
مثال
اگر شخصی به عنوان نماینده، وکیل، کارمند یا عامل یک شرکت، معاملات تجاری انجام دهد، اما معاملات به نام شرکت باشد، اصل بر این است که شرکت تاجر است، نه آن شخص.
بنابراین، برای تاجر بودن، شخص باید در معاملات تجاری، اصالت داشته باشد و فعالیت تجاری را به نام خود انجام دهد.
شرط سوم: اهلیت قانونی برای تجارت
سومین شرط تاجر بودن، داشتن اهلیت است.
اهلیت یعنی شخص از نظر قانونی بتواند اعمال حقوقی انجام دهد و محجور نباشد.
محجورین، مانند صغار، مجانین و اشخاصی که طبق قانون از تصرف در اموال خود ممنوع هستند، اصولاً اهلیت انجام مستقل معاملات تجاری را ندارند.
بنابراین، قاعده کلی این است که شخص برای تاجر شدن باید اهلیت قانونی داشته باشد.
استثنای اهلیت: اجازه ولی یا قیم به محجور برای تجارت
در مورد اهلیت، یک نکته مهم وجود دارد.
طبق مقررات امور حسبی، از جمله مواد ۸۵ و ۸۶ قانون امور حسبی، در شرایطی ممکن است ولی یا قیم به محجور اجازه اشتغال یا تجارت بدهد.
در این حالت، اگر ولی یا قیم با رعایت مقررات قانونی به محجور اجازه تجارت بدهد، محجور میتواند در حدود اجازه دادهشده فعالیت تجاری داشته باشد و در همان حدود، آثار تاجر بودن بر او مترتب شود.
پس اصل این است که محجور اهلیت تجارت ندارد، اما با اجازه قانونی ولی یا قیم، امکان فعالیت تجاری برای او در حدود قانون وجود دارد.
ممنوعیتهای تجاری و اثر آن بر تاجر بودن
همه فعالیتهای تجاری آزاد نیستند. بعضی فعالیتها به دلیل موضوع خود ممنوعاند و بعضی دیگر به دلیل وضعیت شخص انجامدهنده محدودیت دارند.
به طور کلی، ممنوعیتها را میتوان به دو دسته تقسیم کرد:
- ممنوعیت موضوعی یا نوعی؛
- ممنوعیت شخصی.
ممنوعیت موضوعی یا نوعی
گاهی خود موضوع تجارت ممنوع است. یعنی قانون یا شرع، اصل فعالیت را غیرمجاز میداند.
مانند:
- خرید و فروش مواد مخدر؛
- خرید و فروش مشروبات الکلی؛
- خرید و فروش سلاح غیرمجاز؛
- معاملات خلاف قانون یا خلاف شرع.
در این موارد، شخص را نمیتوان صرفاً تاجر دانست؛ زیرا فعالیت او از اساس غیرقانونی است. چنین شخصی ممکن است عنوان مجرمانه پیدا کند و با او به عنوان مرتکب جرم برخورد شود.
بنابراین، اگر موضوع فعالیت تجاری، ممنوع و غیرقانونی باشد، شخص به جای اینکه تاجر قانونی محسوب شود، ممکن است مجرم شناخته شود.
ممنوعیت شخصی
گاهی موضوع تجارت ذاتاً ممنوع نیست، اما قانون به دلیل موقعیت شغلی یا جایگاه شخص، او را از انجام برخی معاملات منع کرده است.
برای مثال، برخی اشخاص ممکن است به دلیل سمت یا شغل خود با محدودیتهایی در تجارت روبهرو باشند؛ مانند:
- قاضی؛
- سردفتر؛
- دفتریار؛
- برخی کارمندان دولت؛
- کارمند گمرک؛
- اشخاص ممنوع از مداخله در معاملات دولتی.
در این موارد، اگر شخص برخلاف ممنوعیت قانونی تجارت کند، ممکن است همچنان از جهت حقوق تجارت تاجر محسوب شود، اما تخلف اداری، انتظامی یا قانونی او جداگانه رسیدگی میشود.
پس باید میان این دو موضوع تفاوت گذاشت:
- تاجر بودن از نظر حقوق تجارت
- تخلف یا ممنوعیت شغلی از نظر مقررات خاص
ممکن است شخصی هم تاجر محسوب شود و هم بابت تخلف از ممنوعیت قانونی، مسئولیت جداگانه داشته باشد.
وضعیت اتباع خارجی در تجارت
اتباع خارجی نیز در اصل میتوانند در ایران فعالیت تجاری داشته باشند، مگر در مواردی که قانون برای آنان محدودیت یا ممنوعیت خاصی مقرر کرده باشد.
برخی فعالیتها، بهویژه فعالیتهای مالی و حساس، ممکن است برای اتباع خارجی نیازمند مجوز خاص باشد یا محدودیت قانونی داشته باشد؛ مانند:
- صرافی؛
- دلالی؛
- برخی فعالیتهای مالی و اعتباری.
اگر شخص خارجی بدون رعایت مقررات مربوط وارد چنین فعالیتهایی شود، ممکن است از جهت انجام مستمر معاملات، وصف تاجر بودن برای او مطرح شود؛ اما تخلف از مقررات مربوط به اتباع خارجی یا فعالیتهای مالی، جداگانه قابل رسیدگی خواهد بود.
آیا دولتی یا ملی شدن شرکت تجاری مانع تاجر بودن است؟
خیر.
اگر یک شرکت تجاری، ملی یا دولتی شود، این موضوع به خودی خود مانع تاجر محسوب شدن آن نیست.
شرکت تجاری، تا زمانی که موضوع و فعالیت تجاری دارد، میتواند تاجر محسوب شود؛ حتی اگر مالکیت یا مدیریت آن دولتی یا ملی باشد.
البته باید میان شرکت و مدیران آن تفاوت گذاشت. اگر مدیر یا نماینده شرکت، معاملات را به نام شرکت انجام دهد، اصولاً خود مدیر شخصاً تاجر محسوب نمیشود؛ بلکه شرکت تاجر است.
ترک اشتغال و اثر آن بر تاجر بودن
تاجر بودن یک وصف دائمی نیست. یعنی اگر شخصی مدتی تجارت کند و سپس آن را ترک کند، فقط در همان دورهای که شغل معمول او معاملات تجاری بوده، تاجر محسوب میشود.
مثال
اگر شخصی از سال ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۶ به صورت مستمر تجارت کرده باشد، در همین مدت تاجر محسوب میشود. اما قبل از ۱۳۹۰ و بعد از ۱۳۹۶، اگر فعالیت تجاری مستمر نداشته باشد، تاجر محسوب نمیشود.
بنابراین، وصف تاجر بودن وابسته به زمان فعالیت تجاری است.
آیا داشتن سهام شرکت باعث تاجر شدن شخص میشود؟
خیر.
صرف داشتن سهام در یک شرکت تجاری باعث نمیشود شخص تاجر محسوب شود.
سهامدار، مالک بخشی از سرمایه شرکت است، اما الزاماً خودش معاملات تجاری انجام نمیدهد. تاجر بودن نیازمند این است که شخص به صورت مستمر معاملات تجاری انجام دهد.
بنابراین:
- سهامدار بودن مساوی با تاجر بودن نیست؛
- دریافت سود سهام باعث تاجر شدن نمیشود؛
- مالکیت سهم با اشتغال به تجارت تفاوت دارد؛
- شرکت تجاری ممکن است تاجر باشد، اما سهامدار آن لزوماً تاجر نیست.
مثال
اگر شخصی سهام یک شرکت بازرگانی را بخرد و هر سال سود سهام دریافت کند، صرف این موضوع او را تاجر نمیکند؛ زیرا او شخصاً به خرید و فروش مستمر تجاری نپرداخته است.
تفاوت معامله اتفاقی و شغل تجاری مستمر
برای فهم ماده ۱ قانون تجارت باید میان معامله اتفاقی و شغل تجاری تفاوت گذاشت.
معامله اتفاقی
معاملهای است که شخص به صورت موردی و غیرمستمر انجام میدهد. چنین معاملهای معمولاً باعث تاجر شدن شخص نمیشود.
شغل تجاری مستمر
فعالیتی است که شخص آن را به طور مداوم و به عنوان شغل معمول خود انجام میدهد. در این حالت، شخص میتواند تاجر محسوب شود.
پس معیار اصلی ماده ۱، تکرار، استمرار و شغلی بودن معاملات تجاری است.
نتیجهگیری
ماده ۱ قانون تجارت، تاجر را کسی میداند که شغل معمولی خود را معاملات تجاری قرار دهد. مهمترین نکته در این ماده، استمرار در انجام معاملات تجاری است.
برای تاجر محسوب شدن، سه شرط اصلی لازم است:
- شخص معاملات تجاری را به صورت مستمر انجام دهد؛
- معاملات را به نام خود انجام دهد؛
- اهلیت قانونی برای تجارت داشته باشد.
در عین حال، نکات زیر نیز اهمیت دارد:
- یک معامله اتفاقی باعث تاجر شدن نمیشود؛
- تجارت لازم نیست شغل اصلی شخص باشد؛
- سود یا ضرر در تاجر بودن تأثیری ندارد؛
- داشتن مجوز یا ثبت نام در دفتر تجارتی، شرط اصل تاجر بودن نیست؛
- انجام معامله به نام دیگری، تاجر بودن را برای انجامدهنده ایجاد نمیکند؛
- محجور اصولاً اهلیت تجارت ندارد، مگر در حدود اجازه ولی یا قیم طبق قانون؛
- ممنوعیت موضوعی، مانند تجارت مواد مخدر یا مشروبات الکلی، باعث میشود شخص مجرم باشد نه تاجر قانونی؛
- ممنوعیت شخصی، مانند محدودیت برخی کارمندان یا صاحبان مشاغل، ممکن است مانع تاجر بودن نباشد، اما تخلف آن جداگانه رسیدگی میشود؛
- دولتی یا ملی شدن شرکت تجاری مانع تاجر بودن شرکت نیست؛
- ترک تجارت باعث میشود شخص پس از آن دیگر تاجر محسوب نشود؛
- صرف داشتن سهام شرکت، شخص را تاجر نمیکند.
بنابراین، معیار اصلی در ماده ۱ قانون تجارت این است که شخص، به نام خود، با اهلیت قانونی و به طور مستمر، معاملات تجاری انجام دهد.
سوالات متداول درباره ماده ۱ قانون تجارت
آیا انجام یک معامله تجاری باعث تاجر شدن میشود؟
خیر. انجام یک معامله، حتی اگر سود زیادی داشته باشد، معمولاً باعث تاجر شدن شخص نمیشود؛ زیرا تاجر بودن نیازمند استمرار است.
آیا تجارت باید شغل اصلی شخص باشد؟
خیر. اگر شخصی تجارت را به عنوان شغل دوم نیز به صورت مستمر انجام دهد، ممکن است تاجر محسوب شود.
آیا ضرر کردن مانع تاجر بودن است؟
خیر. سود یا زیان در تاجر بودن تأثیری ندارد. ملاک، استمرار در معاملات تجاری است.
آیا نداشتن مجوز مانع تاجر بودن است؟
در اصل خیر. نداشتن مجوز ممکن است تخلف جداگانه باشد، اما اگر فعالیت شخص مستمر و تجاری باشد، ممکن است تاجر محسوب شود؛ مگر اینکه موضوع فعالیت اساساً غیرقانونی باشد.
آیا کارمند دولت میتواند تاجر باشد؟
در برخی موارد، کارمندان دولت یا اشخاص دارای سمتهای خاص با محدودیتهای قانونی روبهرو هستند. اگر برخلاف ممنوعیت تجارت کنند، ممکن است وصف تاجر بودن مطرح شود، اما تخلف آنان جداگانه بررسی میشود.
آیا سهامدار شرکت تجاری تاجر است؟
خیر. صرف سهامدار بودن یا دریافت سود سهام، شخص را تاجر نمیکند. تاجر کسی است که خودش به صورت مستمر معاملات تجاری انجام دهد.
