حقوق بازماندگان شهدای حملات دشمن؛ دیه، خسارت منزل و خدمات بنیاد شهید
آمریکای جنایتکار و رژیم کودک کش صهیونی اسرائیل، بارها نشان دادهاند به هیچ یک از قواعد انسانی و اصول بنیادین حقوق بینالملل پایبند نیستند. این مظاهر فساد و استکبار در مقاطع مختلف با بهانه های واهی، کشور عزیزمان را هدف تجاوزهای بیرحمانه قرار دادهاند و در هر تجاوز، مرتکب جانایات جنگی بسیاری شده اند. در وصف جنایتهای آنان همین بس که در هریک از این حملات، منازل مسکونی، کودکان، زنان و مردم عادی را هدف حمله قرار داده اند؛ جنایتی آشکار که نه با هیچ منطق انسانی سازگار است و نه با هیچ قاعدهای از حقوق بینالملل قابل توجیه.
باوکیل ضمن محکوم کردن اقدام حقیرانه دشمن در هدف قرار دادن منازل مسکونی، مردم بیگناه، زنان و کودکان، این ضایعه تلخ را تسلیت میگوید و برای بازماندگان و مردم غیور و صبور ایران آرزوی صبر، عزت و سرافرازی دارد.
هرچند جبران مادی خسارت هیچگاه نمیتواند از عظمت داغ از دست دادن عزیزان بکاهد، اما آگاهی از حقوق قانونی میتواند کمک کند خانوادههای آسیبدیده بدانند از چه مسیرهایی باید برای دیه، خسارت منزل، خسارت اموال، مستمری، خدمات درمانی، مزایای خانواده شهید و حمایتهای بنیاد شهید اقدام کنند.
اگر شما هم در اثر جنگ ناجوانمردانه اخیر (جنگ رمضان) به شما یا خانوادهتان آسیبی وارد شده است، باوکیل در کنار شماست تا مسیرهای قانونی مطالبه حق، تشکیل پرونده، تهیه مدارک و پیگیری از نهادهای مسئول را روشنتر کند.
۱. اگر فردی در حمله دشمن به منزل مسکونی کشته شود، خانواده او چه حقوقی دارد؟
در حقوق ایران، اگر شخصی در نتیجه حمله دشمن خارجی، اقدام تروریستی، عملیات جنگی یا حمله به غیرنظامیان کشته شود، موضوع از چند مسیر قابل پیگیری است:
- احراز عنوان شهید از طریق بنیاد شهید و امور ایثارگران؛
- دریافت حقوق، مستمری و خدمات خانواده شهید؛
- مطالبه دیه یا جبران خسارت جانی از مسیر قانونی؛
- مطالبه خسارت منزل، خودرو، اثاثیه و اموال از مسیر نهادهای اجرایی و مصوبات دولت؛
- در موارد لازم، پیگیری قضایی علیه عاملان، آمران و دولت متخاصم.
بنابراین خانواده آسیبدیده فقط به یک مسیر محدود نیست. ممکن است همزمان هم پرونده بنیاد شهید تشکیل شود، هم خسارت اموال ثبت شود، و هم از نظر دیه و جبران خسارت جانی، پیگیری حقوقی و قضایی انجام گیرد.
۲. حقوق خانواده شهید به چه کسانی تعلق میگیرد؟
در مقررات مربوط به ایثارگران و خانواده شهدا، اشخاص اصلی که معمولاً بهعنوان خانواده شهید شناخته میشوند عبارتاند از:
- پدر شهید
- مادر شهید
- همسر شهید
- فرزندان شهید
این افراد، بسته به مقررات جاری و وضعیت پرونده، میتوانند از خدماتی مثل مستمری، بیمه، خدمات درمانی، تسهیلات آموزشی، مزایای رفاهی، برخی امتیازات استخدامی و حمایتهای بنیاد شهید استفاده کنند.
آیا خواهر و برادر شهید هم حقوق میگیرند؟
در حالت معمول، حقوق و مزایای اصلی خانواده شهید برای پدر، مادر، همسر و فرزندان است. خواهر و برادر معمولاً در ردیف اصلی دریافتکنندگان مستمری و مزایای خانواده شهید قرار نمیگیرند؛ مگر در موارد خاص که قانون یا مقررات حمایتی، شرایط ویژهای را پیشبینی کرده باشد.
تفاوت مهم میان «حقوق بنیاد شهید» و «دیه»
باید میان این دو موضوع تفاوت گذاشت:
- حقوق و خدمات خانواده شهید معمولاً برای پدر، مادر، همسر و فرزندان شهید برقرار میشود.
- اما دیه، در صورت صدور حکم یا پرداخت قانونی، معمولاً به ورثه قانونی متوفی تعلق میگیرد و طبق قواعد ارث تقسیم میشود.
پس برای دریافت دیه یا برخی مطالبات مالی، ممکن است خانواده نیاز به گواهی انحصار وراثت داشته باشد.
۳. بنیاد شهید چه نقشی دارد؟
اگر فرد کشتهشده در حمله دشمن، طبق ضوابط قانونی، شهید شناخته شود، پرونده او در بنیاد شهید و امور ایثارگران تشکیل میشود.
بنیاد شهید معمولاً این اقدامات را انجام میدهد:
- تشکیل پرونده برای متوفی؛
- بررسی و احراز عنوان شهید؛
- شناسایی اعضای خانواده شهید؛
- برقراری حقوق و مستمری در صورت احراز شرایط؛
- ارائه خدمات درمانی و بیمهای؛
- ارائه خدمات رفاهی و حمایتی؛
- ارائه خدمات آموزشی برای فرزندان شهید؛
- صدور گواهیها و معرفینامههای لازم؛
- راهنمایی خانواده برای استفاده از امتیازات قانونی.
اگر شخصی در حمله دشمن مجروح شده باشد، امکان بررسی وضعیت او برای احراز جانباز بودن نیز وجود دارد. در این صورت، درصد جانبازی و نوع خدمات، بر اساس نظر مراجع مربوط و بنیاد شهید تعیین میشود.
۴. آیا خانواده شهدای حمله دشمن حق دریافت دیه دارند؟
بله، اصل موضوع دیه قابل پیگیری است. در حقوق ایران، وقتی شخصی کشته میشود، در بسیاری از موارد بحث دیه نفس مطرح میشود. در حالت عادی، دیه باید از شخص جانی یا مسئول قانونی او گرفته شود.
اما در حمله دشمن خارجی، مشکل اینجاست که عاملان مستقیم جنایت معمولاً:
- در دسترس دستگاه قضایی ایران نیستند؛
- در خارج از کشور یا تحت حمایت دولت متخاصم هستند؛
- یا اساساً امکان اجرای حکم علیه آنان در کوتاهمدت وجود ندارد.
در چنین شرایطی، قانون ایران برای برخی وضعیتها راه جبران از بیتالمال را پیشبینی کرده است.
۵. مبنای قانونی پرداخت دیه از بیتالمال چیست؟
در قانون مجازات اسلامی، مواردی وجود دارد که اگر جانی شناخته نشود، یا دسترسی به مرتکب ممکن نباشد، دیه از بیتالمال پرداخت میشود.
دو مبنای مهم در این زمینه عبارتاند از:
ماده ۴۳۵ قانون مجازات اسلامی
ماده ۴۳۵ قانون مجازات اسلامی:
«هرگاه در جنایت عمدی، به علت مرگ یا فرار، دسترسی به مرتکب ممکن نباشد، با درخواست صاحب حق، دیه جنایت از اموال مرتکب پرداخت میشود و در صورتی که مرتکب مالی نداشته باشد، در خصوص قتل عمد، ولیدم میتواند دیه را از عاقله بگیرد و در صورت نبود عاقله یا عدم تمکن آنها، دیه از بیتالمال پرداخت میشود.»
بر اساس این ماده، اگر در جنایت عمدی، به دلیل مرگ یا فرار مرتکب، دسترسی به او ممکن نباشد، ابتدا دیه از اموال مرتکب پرداخت میشود. اگر مرتکب مالی نداشته باشد یا دسترسی به او و اموالش ممکن نباشد، در نهایت، در شرایط مقرر قانونی، امکان پرداخت دیه از بیتالمال مطرح میشود.
در حمله دشمن خارجی، استدلال حقوقی خانوادهها میتواند این باشد که عاملان جنایت در دسترس نیستند و امکان وصول دیه از آنان وجود ندارد؛ بنابراین باید موضوع پرداخت دیه از مسیر بیتالمال و مراجع قضایی بررسی شود.
ماده ۴۸۷ قانون مجازات اسلامی
ماده ۴۸۷ قانون مجازات اسلامی:
«اگر شخصی به قتل برسد و قاتل شناخته نشود یا بر اثر ازدحام کشته شود، دیه از بیتالمال پرداخت میگردد.»
مطابق این ماده، اگر شخصی کشته شود و قاتل شناخته نشود، یا قتل در شرایطی رخ دهد که امکان تعیین قاتل وجود نداشته باشد، در موارد مقرر، دیه از بیتالمال پرداخت میشود.
در حملات گسترده دشمن به منازل مسکونی، گاهی عامل کلی حمله مشخص است، اما عامل مستقیم و قابل تعقیب برای هر قتل در دسترس دادگاه ایران نیست. در چنین وضعیتی، خانواده میتواند با استناد به عدم امکان وصول دیه از مرتکب خارجی و عدم دسترسی به عامل مستقیم، درخواست رسیدگی و پرداخت دیه از بیتالمال را مطرح کند.
مبنای قانونی عنوان شهید، جانباز و خانواده شاهد
برای استفاده از خدمات بنیاد شهید، ابتدا باید عنوان قانونی فرد مشخص شود. قانون جامع خدماترسانی به ایثارگران، تعاریف اصلی را بیان کرده است.
ماده ۱ قانون جامع خدماترسانی به ایثارگران
بخشهای مهم ماده ۱ این قانون به این شرح است:
ماده ۱ قانون جامع خدماترسانی به ایثارگران:
«ایثارگر در این قانون به شهید، مفقودالاثر، جانباز، آزاده و اسیر اطلاق میگردد.»
در همین ماده، درباره شهید و جانباز نیز تعریف قانونی آمده است:
شهید:
«شهید به کسی اطلاق میشود که جان خود را در راه تکوین، شکوفایی و دفاع از دستاوردهای انقلاب اسلامی و حفظ کیان نظام جمهوری اسلامی ایران و استقلال و تمامیت ارضی کشور، مقابله با تهدیدات و تجاوزات دشمن و عوامل ضد انقلاب و اشرار نثار نموده یا مینماید.»
همچنین:
جانباز:
«جانباز به کسی اطلاق میشود که سلامتی خود را در راه تکوین، شکوفایی و دفاع از دستاوردهای انقلاب اسلامی و حفظ کیان نظام جمهوری اسلامی ایران و استقلال و تمامیت ارضی کشور، مقابله با تهدیدات و تجاوزات دشمن و عوامل ضد انقلاب و اشرار از دست داده یا میدهد.»
و درباره خانواده شاهد:
خانواده شاهد:
«خانواده شاهد، خانوادههای معظم شهدا، مفقودالاثرها و اسرا شامل پدر، مادر، همسر و فرزند آنان هستند.»
بنابراین اگر شخصی در نتیجه حمله دشمن خارجی به شهادت برسد، خانواده او میتواند از مسیر بنیاد شهید، تقاضای احراز عنوان شهید را مطرح کند. در صورت احراز، پدر، مادر، همسر و فرزندان او به عنوان خانواده شاهد شناخته میشوند و میتوانند از حقوق و خدمات قانونی بهرهمند شوند.
۶. آیا دولت موظف است خسارت را بدهد وقتی نمیتوان از دشمن گرفت؟
در مورد خسارت جانی، یعنی قتل و فوت، مهمترین مسیر حقوقی، مطالبه دیه از طریق دادسرا و دادگاه و در صورت احراز شرایط، پرداخت از بیتالمال است.
در مورد خسارت مالی مثل تخریب خانه، خودرو، وسایل منزل و محل کسب، مسیر اصلی معمولاً از طریق:
- دولت؛
- استانداری؛
- فرمانداری؛
- ستاد مدیریت بحران؛
- بنیاد مسکن؛
- شهرداری؛
- مصوبات هیأت دولت؛
- و اعتباراتی است که برای جبران خسارت حوادث و بحرانها اختصاص داده میشود.
در قوانین مرتبط با مدیریت بحران و همچنین مصوبات دولت، برای جبران خسارتهای ناشی از حوادث گسترده، سازوکارهایی مثل ارزیابی خسارت، پرداخت کمک بلاعوض، تسهیلات، بازسازی، تعمیر و جبران بخشی از خسارت پیشبینی میشود.
بنابراین خانواده آسیبدیده باید دو مسیر را جداگانه پیگیری کند:
- دیه و خسارت جانی از مسیر دادسرا، دادگاه و بیتالمال؛
- خسارت منزل و اموال از مسیر نهادهای اجرایی و ستادهای جبران خسارت.
۷. فرایند اقدام برای دریافت دیه از بیتالمال چگونه است؟
برای اینکه خانواده بتواند دیه را پیگیری کند، بهتر است این مراحل را انجام دهد:
مرحله اول: جمعآوری مدارک حادثه
مدارک مهم عبارتاند از:
- گواهی فوت؛
- گزارش پزشکی قانونی؛
- گزارش بیمارستان، اورژانس یا هلالاحمر؛
- گزارش نیروی انتظامی یا نهادهای رسمی درباره حادثه؛
- مدارک هویتی متوفی؛
- مدارک هویتی ورثه؛
- تصاویر، فیلمها یا اسناد مربوط به محل حادثه؛
- مدارک مربوط به سکونت در منزل هدف قرار گرفته.
مرحله دوم: دریافت گواهی انحصار وراثت
چون دیه به ورثه قانونی تعلق میگیرد، معمولاً لازم است خانواده برای دریافت گواهی انحصار وراثت اقدام کند.
این گواهی مشخص میکند چه کسانی وارث متوفی هستند و سهم هرکدام چقدر است.
مرحله سوم: ثبت شکایت در دادسرا
ورثه یا نماینده قانونی آنان باید در دادسرای محل وقوع حادثه یا مرجع صالح، شکایت و درخواست رسیدگی ثبت کنند.
در متن شکایت باید توضیح داده شود که:
- متوفی در اثر حمله دشمن خارجی کشته شده است؛
- عاملان حمله در دسترس نیستند؛
- امکان وصول دیه از مرتکب اصلی وجود ندارد؛
- خانواده درخواست رسیدگی و صدور حکم نسبت به دیه و پرداخت آن از محل قانونی، از جمله بیتالمال، را دارد.
مرحله چهارم: ارجاع به پزشکی قانونی و مراجع کارشناسی
دادسرا معمولاً برای اثبات علت فوت و ارتباط آن با حادثه، موضوع را به پزشکی قانونی یا کارشناسان مربوط ارجاع میدهد.
گزارش پزشکی قانونی در پرونده دیه بسیار مهم است.
مرحله پنجم: صدور قرار یا کیفرخواست و ارجاع به دادگاه
پس از تکمیل تحقیقات، پرونده برای تصمیمگیری به دادگاه صالح ارسال میشود. خانواده باید در این مرحله درخواست خود را نسبت به دیه و پرداخت از محل بیتالمال بهطور روشن مطرح کند.
مرحله ششم: صدور حکم
اگر دادگاه شرایط قانونی پرداخت دیه از بیتالمال را احراز کند، میتواند حکم مقتضی صادر کند.
مرحله هفتم: اجرای حکم
پس از قطعی شدن حکم، پرونده به اجرای احکام ارسال میشود و پرداخت از محل اعتبارات مربوط به بیتالمال یا سازوکارهای قانونی پیشبینیشده پیگیری خواهد شد.
۸. دیه زنان، کودکان و مردان در این پروندهها چگونه محاسبه میشود؟
دیه نفس هر سال از سوی قوه قضاییه اعلام میشود.
اگر شهید مرد باشد، دیه بر اساس نرخ دیه کامل همان سال محاسبه میشود.
در مورد زنان و دختران، بر اساس مقررات قانون مجازات اسلامی، خصوصاً سازوکار مربوط به جبران تفاوت دیه، در عمل باید موضوع بهگونهای پیگیری شود که خانواده از حقوق قانونی کامل خود محروم نشود. بهویژه با توجه به تبصره ماده ۵۵۱ قانون مجازات اسلامی، در مواردی که دیه زن کمتر از دیه مرد محاسبه میشود، مابهالتفاوت تا سقف دیه مرد از محل مقرر قانونی پرداخت میشود.
تبصره ماده ۵۵۱:
«در کلیه جنایاتی که مجنیعلیه مرد نیست، معادل تفاوت دیه تا سقف دیه مرد از صندوق تأمین خسارتهای بدنی پرداخت میشود.»
بنابراین اگر شهید زن یا کودک دختر باشد، خانواده باید حتماً در پرونده، موضوع پرداخت کامل حقوق قانونی و مابهالتفاوت را پیگیری کند.
۹. اگر فرد فقط مجروح شده باشد، چه حقوقی دارد؟
اگر شخصی در حمله دشمن مجروح شده باشد، چند موضوع قابل پیگیری است:
- دیه یا ارش جراحات؛
- هزینههای درمانی؛
- احراز جانبازی در صورت وجود شرایط؛
- خدمات بنیاد شهید و امور ایثارگران در صورت احراز جانبازی؛
- خسارت ازکارافتادگی یا آسیبهای بدنی در صورت وجود مبنای قانونی.
برای مجروحان، مراجعه به پزشکی قانونی بسیار مهم است، چون نوع جراحت، میزان آسیب، نقص عضو، ازکارافتادگی، سوختگی، شکستگی یا آسیب عصبی باید بهطور رسمی ثبت شود.
۱۰. خسارت خانه، خودرو و وسایل منزل را از کجا باید گرفت؟
خسارت مالی با دیه فرق دارد. دیه مربوط به جان و بدن انسان است؛ اما تخریب خانه، سوختن وسایل، آسیب به خودرو، مغازه یا محل کار، خسارت مالی محسوب میشود.
برای خسارت مالی باید معمولاً از مسیرهای زیر اقدام کرد:
- فرمانداری محل؛
- استانداری؛
- ستاد مدیریت بحران؛
- بنیاد مسکن انقلاب اسلامی؛
- شهرداری؛
- بخشداری یا دهیاری در مناطق روستایی؛
- کارگروههای ارزیابی خسارت؛
- سامانهها یا دفاتری که دولت برای ثبت خسارت معرفی میکند؛
- شرکت بیمه، اگر ملک یا خودرو بیمه مرتبط داشته باشد.
مراحل کلی دریافت خسارت منزل
- ثبت درخواست خسارت در مرجع اعلامشده؛
- بازدید کارشناس از محل؛
- تنظیم گزارش خسارت؛
- تعیین میزان خسارت؛
- معرفی برای دریافت کمک بلاعوض، تسهیلات، بازسازی یا تعمیر؛
- پیگیری پرداخت از محل اعتبارات دولتی یا مصوبات مربوط.
اگر دولت یا استانداری سامانه یا شماره مشخصی برای ثبت خسارت اعلام کرده باشد، خانواده باید حتماً در همان سامانه یا مرجع ثبتنام کند. ثبت خسارت در سامانههای دولتی مانع پیگیری حقوقی و قضایی نیست؛ بلکه میتواند یکی از مدارک مهم پرونده باشد.
۱۱. آیا دریافت خدمات بنیاد شهید مانع گرفتن دیه یا خسارت میشود؟
در اصل، اینها دو موضوع متفاوتاند.
خدمات بنیاد شهید بابت احراز عنوان شهید یا جانباز و حمایت از خانواده ایثارگران است.
اما دیه، حق مالی ورثه بابت فوت یا آسیب بدنی است.
همچنین خسارت منزل و اموال نیز موضوع جداگانهای است.
بنابراین خانواده باید مراقب باشد که تصور نکند با تشکیل پرونده در بنیاد شهید، دیگر نیازی به پیگیری دیه یا خسارت اموال ندارد. بهتر است هر سه مسیر، در صورت وجود شرایط، همزمان و جداگانه دنبال شود:
- بنیاد شهید برای احراز شهادت و خدمات خانواده شهید؛
- دادسرا و دادگاه برای دیه و خسارت جانی؛
- نهادهای اجرایی برای خسارت منزل و اموال.
۱۲. مدارک لازم برای پیگیری دیه، بنیاد شهید و خسارت
مدارک مربوط به شهادت و دیه
- شناسنامه و کارت ملی شهید؛
- شناسنامه و کارت ملی ورثه؛
- گواهی فوت؛
- نظریه پزشکی قانونی؛
- گزارش بیمارستان یا اورژانس؛
- گزارش رسمی حادثه؛
- مدارک محل سکونت؛
- تصاویر و فیلمهای حادثه در صورت وجود؛
- گواهی انحصار وراثت؛
- شماره حساب ورثه یا نماینده قانونی.
مدارک مربوط به خسارت منزل و اموال
- سند مالکیت یا اجارهنامه؛
- قبض آب، برق، گاز یا مدارک سکونت؛
- عکس و فیلم از خسارت؛
- فهرست وسایل ازبینرفته؛
- مدارک خودرو، در صورت آسیب خودرو؛
- گزارش آتشنشانی، شهرداری، هلالاحمر یا نهادهای امدادی؛
- گزارش کارشناس خسارت؛
- رسید ثبتنام در سامانههای دولتی، در صورت وجود.
۱۳. خانوادهها در عمل از کجا شروع کنند؟
اگر خانوادهای در چنین حادثهای عزیز خود را از دست داده یا خانهاش آسیب دیده است، پیشنهاد عملی این است:
گام اول: مدارک فوت و حادثه را کامل کنید
گواهی فوت، گزارش پزشکی قانونی و گزارش حادثه را بگیرید.
گام دوم: به بنیاد شهید مراجعه کنید
برای تشکیل پرونده و احراز شهادت اقدام کنید.
گام سوم: برای انحصار وراثت اقدام کنید
اگر بحث دیه، حساب بانکی، اموال یا مطالبات مالی مطرح است، انحصار وراثت لازم میشود.
گام چهارم: شکایت و مطالبه دیه را در مرجع قضایی ثبت کنید
در دادسرا درخواست رسیدگی و پرداخت دیه از مسیر قانونی، از جمله بیتالمال، را مطرح کنید.
گام پنجم: خسارت منزل و اموال را جداگانه ثبت کنید
به فرمانداری، استانداری، ستاد مدیریت بحران، بنیاد مسکن یا سامانههای اعلامشده مراجعه کنید.
گام ششم: رسید همه ثبتنامها و نامهها را نگه دارید
هر رسید، نامه، پیامک ثبت درخواست، گزارش کارشناسی یا معرفینامه میتواند در ادامه پرونده مهم باشد.
۱۴. جمعبندی حقوقی
اگر در حمله دشمن به منازل مسکونی، فردی از مردم بیگناه کشته شود، خانواده او میتواند چند حق و مسیر قانونی داشته باشد:
- تشکیل پرونده در بنیاد شهید؛
- احراز عنوان شهید؛
- دریافت مستمری و خدمات خانواده شهید برای پدر، مادر، همسر و فرزندان؛
- مطالبه دیه توسط ورثه قانونی؛
- درخواست پرداخت دیه از بیتالمال در صورت عدم دسترسی به عاملان جنایت؛
- پیگیری خسارت منزل، خودرو و اموال از مسیر دولت و نهادهای اجرایی؛
- پیگیری حقوقی و قضایی علیه عاملان، آمران و دولت متخاصم.
در مورد دیه، مواد قانون مجازات اسلامی، از جمله مقررات مربوط به عدم شناسایی قاتل یا عدم دسترسی به مرتکب، میتواند مبنای مطالبه از بیتالمال باشد. بنابراین خانواده نباید به این دلیل که دشمن خارجی دیه را پرداخت نمیکند، از پیگیری حق خود منصرف شود.
باوکیل همراه شماست
پیگیری حقوقی بعد از چنین حادثهای، در کنار فشار روحی و داغ از دست دادن عزیزان، کار سادهای نیست. خانوادهها ممکن است ندانند ابتدا باید به بنیاد شهید مراجعه کنند یا دادسرا، خسارت منزل را از کجا بگیرند، دیه را چطور مطالبه کنند، یا چه مدارکی برای تشکیل پرونده لازم است.
باوکیل در کنار شماست تا مسیر قانونی پیگیری دیه، خسارت، حقوق خانواده شهید، خدمات بنیاد شهید و جبران خسارت منزل و اموال را روشنتر کند و به شما کمک کند با آگاهی بیشتری حق قانونی خود را دنبال کنید.
