ضمانت چیست؟ انواع ضمانت در حقوق ایران

تعریف عقد ضمان در قانون مدنی

قانون مدنی ایران در مواد ۶۸۴ تا ۷۲۹ به عقد ضمان پرداخته است. ماده ۶۸۴ قانون مدنی، تعریف کلی ضمان را به این صورت بیان می‌کند:

ماده ۶۸۴ قانون مدنی:
«عقد ضمان عبارت است از اینکه شخصی مال یا دین یا منفعت یا کاری را که بر ذمه دیگری است عهده‌دار شود.»

بر اساس این ماده، ضمان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• ضمان از دین (بدهی مالی)؛
• ضمان از عین مال؛
• ضمان از منفعت (مثلاً منفعت یک ملک یا خودرو)؛
• ضمان از انجام کار (مانند ضمانت اجرای یک قرارداد).

اما رایج‌ترین نوع ضمان، ضمان از دین است که محور بحث این مقاله نیز می‌باشد.

نکته مهم: در قانون مدنی ایران، عقد ضمان به صورت تملیکی و با نقل ذمه به ذمه تعریف شده است. یعنی به محض انعقاد عقد ضمان، دین از ذمه مدیون اصلی به ذمه ضامن منتقل می‌شود و مدیون اصلی دیگر بدهکار نیست. اما در رویه عملی، به دلیل مشکلاتی که این نوع ضمان ایجاد می‌کند، ضمان ضم ذمه به ذمه (تضامنی) نیز رواج یافته است.

ضمان نقل ذمه به ذمه (ضمان اسقاطی)

ضمان نقل ذمه به ذمه که در قانون مدنی به عنوان اصل عقد ضمان شناخته می‌شود، عبارت است از قراردادی که به موجب آن، دین از ذمه مدیون اصلی به ذمه ضامن منتقل می‌شود. به محض اینکه ضمان به درستی واقع شود، مدیون اصلی از دین خود بری می‌شود و ضامن به‌جای او بدهکار خواهد بود.

این نوع ضمان در مواد ۶۹۸ و ۶۹۹ قانون مدنی به وضوح بیان شده است:

ماده ۶۹۸ قانون مدنی:
«بعد از تحقق ضمان، ذمه مضمون‌عنه (مدیون اصلی) بری و ذمه ضامن مشغول می‌شود.»

ماده ۶۹۹ قانون مدنی:
«در ضمان، ضامن و مضمون‌عنه با یکدیگر متضامن متعهد نمی‌شوند.»

بنابراین در ضمان نقل ذمه به ذمه:

• دین از ذمه بدهکار اصلی به ذمه ضامن منتقل می‌شود؛
• مدیون اصلی پس از ضمان، دیگر بدهکار نیست و طلبکار نمی‌تواند به او مراجعه کند؛
• ضامن جانشین بدهکار اصلی می‌شود و فقط طلبکار می‌تواند از ضامن مطالبه کند؛
• ضامن و بدهکار اصلی متضامن نیستند؛ یعنی طلبکار فقط یک نفر را به عنوان بدهکار دارد.

به این نوع ضمان، ضمان اسقاطی نیز گفته می‌شود، زیرا با وقوع ضمان، دین مدیون اصلی ساقط (منتفی) می‌شود. ضمنا در حقوق مدنی، اصل بر ضمان نقل است.

شرایط تحقق ضمان نقل ذمه به ذمه

• وجود دین فعلی و معین بر ذمه مدیون اصلی؛
• قصد انتقال دین از سوی ضامن و قبول طلبکار؛
• رضایت مدیون اصلی (در ضمان نقل ذمه به ذمه، رضایت مدیون اصلی شرط نیست، مگر اینکه خلاف آن شرط شده باشد)؛
• اهلیت طرفین (ضامن و طلبکار).

ضمان ضم (ضمان تضامنی یا انضمامی)

ضمان ضم که به آن ضمان تضامنی یا ضمان انضمامی نیز گفته می‌شود، صورتی از ضمان است که در آن دین از ذمه مدیون اصلی منتقل نمی‌شود، بلکه ضامن به عنوان مسئولیت تضامنی در کنار مدیون اصلی قرار می‌گیرد. یعنی ذمه ضامن به ذمه مدیون اصلی ضمیمه می‌شود و هر دو در برابر طلبکار مسئول هستند.

در این نوع ضمان، بر خلاف ضمان نقل ذمه به ذمه، مدیون اصلی همچنان بدهکار باقی می‌ماند و طلبکار می‌تواند هم به مدیون اصلی و هم به ضامن مراجعه کند.

قانون مدنی ایران در ماده ۶۹۹ تصریح کرده است که در ضمان، ضامن و مضمون‌عنه متضامن نیستند. بنابراین ضمان ضم در قانون مدنی به عنوان یک قاعده پذیرفته نشده، اما در رویه عملی و بر اساس قاعده سلطه اراده و اصل آزادی قراردادها (ماده ۱۰ قانون مدنی) معتبر شناخته می‌شود.

ماده ۱۰ قانون مدنی:
«قراردادهای خصوصی نسبت به کسانی که آن را منعقد نموده‌اند در صورتی که مخالف صریح قانون نباشد نافذ است.»

بنابراین اگر طرفین توافق کنند که ضمان به صورت ضم باشد، این توافق معتبر است و ضامن و مدیون اصلی مسئولیت تضامنی خواهند داشت.

ویژگی‌های ضمان ضم

• دین از ذمه مدیون اصلی منتقل نمی‌شود؛
• مدیون اصلی همچنان بدهکار باقی می‌ماند؛
• ضامن به عنوان مسئول تضامنی به ذمه مدیون اصلی اضافه می‌شود؛
• طلبکار می‌تواند به هر یک از مدیون اصلی یا ضامن (یا هر دو) مراجعه کند؛
• اگر ضامن دین را پرداخت کند، حق رجوع به مدیون اصلی را دارد (مگر اینکه در قرارداد خلاف آن شرط شده باشد).

این نوع ضمان در عمل بسیار رایج است، زیرا طلبکار ترجیح می‌دهد علاوه بر مدیون اصلی، یک نفر دیگر را نیز به عنوان مسئول تضامنی داشته باشد. بانک‌ها و مؤسسات مالی معمولاً از این نوع ضمانت استفاده می‌کنند.

تفاوت ضمان نقل و ضم

ضمان ضم طولی و عرضی

تقسیم‌بندی دیگر ضمان ضم بر اساس نحوه مسئولیت چند ضامن است. این تقسیم‌بندی زمانی مطرح می‌شود که بیش از یک نفر برای یک دین ضمانت کنند.

ضمان ضم طولی (تضامنی طولی)

در ضمان ضم طولی، ضامنان به صورت پشت‌سر هم (زنجیره‌ای) مسئول هستند. یعنی طلبکار ابتدا باید به ضامن اول مراجعه کند، اگر ضامن اول نتوانست پرداخت کند، به ضامن دوم و سپس به ضامن سوم و الی‌آخر.

به عبارت دیگر، مسئولیت ضامنان به ترتیب اولویت است و هرکدام تا زمانی که ضامن قبلی ناتوان از پرداخت باشد، مسئولیت پیدا می‌کند.

ضمان ضم عرضی (تضامنی عرضی یا تضامن کامل)

در ضمان عرضی، همه ضامنان به صورت هم‌عرض و هم‌رتبه مسئول هستند. یعنی طلبکار می‌تواند به هرکدام از آن‌ها که بخواهد مراجعه کند و الزامی به رعایت ترتیب وجود ندارد.

ضمان عرضی همان مسئولیت تضامنی است که در ماده ۲۴۹ قانون تجارت و ماده ۳۳۱ قانون مدنی (در باب مسئولیت مدنی) به آن اشاره شده است.

نکته مهم: ضمان طولی و عرضی معمولاً با توافق طرفین تعیین می‌شود. در صورت عدم تصریح، قانون معمولاً ضمان را به صورت عرضی (تضامنی) تفسیر می‌کند، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. در ضمان نقل ذمه به ذمه، به دلیل انتقال دین به یک ضامن، بحث طولی و عرضی معمولاً مطرح نمی‌شود، مگر اینکه چند ضامن به صورت هم‌زمان ضمانت کرده باشند.

مثال‌های کاربردی از انواع ضمان

مثال اول: ضمان نقل ذمه به ذمه

علی ۱۰ میلیون تومان به محمد بدهکار است. محمد (طلبکار) و حسن (ضامن) توافق می‌کنند که حسن دین علی را بپردازد و علی از ذمه خود بری شود. با وقوع این ضمان:

• علی دیگر بدهکار نیست؛
• حسن بدهکار جدید است؛
• محمد فقط می‌تواند از حسن مطالبه کند.

این همان ضمان نقل ذمه به ذمه است.

مثال دوم: ضمان ضم ذمه به ذمه

علی ۱۰ میلیون تومان به محمد بدهکار است. محمد از علی می‌خواهد که یک ضامن بیاورد. حسن به عنوان ضامن معرفی می‌شود و در قرارداد قید می‌شود که حسن نیز در کنار علی مسئول پرداخت است.

• علی همچنان بدهکار است؛
• حسن نیز به عنوان ضامن، مسئول پرداخت است؛
• محمد می‌تواند هم از علی و هم از حسن مطالبه کند.

این ضمان ضم ذمه به ذمه است.

مثال سوم: ضمان طولی

علی از محمد وام می‌گیرد و دو ضامن به نام‌های حسن و حسین معرفی می‌کند. در قرارداد قید می‌شود که:

• ابتدا باید از حسن مطالبه شود؛
• اگر حسن نتوانست بپردازد، سپس از حسین مطالبه شود.

این ضمان طولی است. طلبکار نمی‌تواند ابتدا به حسین مراجعه کند.

مثال چهارم: ضمان عرضی

علی از محمد وام می‌گیرد و حسن و حسین هر دو به عنوان ضامن معرفی می‌شوند و در قرارداد قید می‌شود که هر دو متضامناً مسئول پرداخت هستند.

• محمد می‌تواند به حسن مراجعه کند یا به حسین یا به هر دو؛
• اگر حسن کل بدهی را بپردازد، می‌تواند به علی (مدیون اصلی) یا به حسین (ضامن دیگر) رجوع کند.

این ضمان عرضی است.

ارکان و شرایط صحت عقد ضمان

برای اینکه عقد ضمان (چه از نوع نقل ذمه به ذمه و چه ضم ذمه به ذمه) معتبر باشد، باید ارکان و شرایطی رعایت شود. ارکان اصلی عقد ضمان عبارت‌اند از:

۱. ضامن (شخصی که ضمانت را می‌پذیرد)

• اهلیت کامل (بلوغ، عقل، رشد) داشته باشد؛
• قصد و رضای او برای ضمانت محرز باشد.

۲. مضمون‌له (طلبکار یا دائن)

• اهلیت داشته باشد؛
• رضایت او برای قبول ضمانت شرط است. در ضمان نقل ذمه به ذمه، رضایت طلبکار ضروری است.

۳. مضمون‌عنه (مدیون اصلی یا بدهکار)

• در ضمان نقل ذمه به ذمه، رضایت مدیون اصلی شرط نیست، مگر اینکه خلاف آن شرط شده باشد؛
• در ضمان ضم ذمه به ذمه، قانونی بودن بدون رضایت او محل بحث است، اما معمولاً با اطلاع و رضایت مدیون اصلی انجام می‌شود.

۴. دین یا تعهد (موضوع ضمان)

• دین باید فعلی باشد (نه دینی که در آینده محقق می‌شود)؛ مگر در موارد خاص مثل ضمانت از دین آینده که در قانون تجارت پیش‌بینی شده است؛
• دین باید معلوم و معین باشد (مبلغ، نوع، سررسید)؛
• دین باید مشروع باشد (ضمان ربا یا دین نامشروع باطل است).

۵. ایجاب و قبول

• عقد ضمان با ایجاب ضامن و قبول طلبکار منعقد می‌شود؛
• قبول می‌تواند صریح یا ضمنی باشد.

نکته: عدم رعایت هر یک از این شرایط می‌تواند منجر به بطلان یا عدم نفوذ عقد ضمان شود.

آثار و احکام عقد ضمان

پس از انعقاد عقد ضمان صحیح، آثار حقوقی زیر ایجاد می‌شود:

در ضمان نقل ذمه به ذمه

• برائت ذمه مدیون اصلی: طلبکار دیگر نمی‌تواند به مدیون اصلی مراجعه کند (ماده ۶۹۸)؛
• مشغول شدن ذمه ضامن: ضامن به‌جای مدیون اصلی بدهکار می‌شود؛
• ضامن حق مطالبه از مدیون اصلی را دارد (رجوع ضامن): به استناد ماده ۷۲۳ قانون مدنی، ضامن پس از پرداخت دین می‌تواند به مدیون اصلی رجوع کند؛
• ضامن می‌تواند از مهلت‌ها و دفاعیات مدیون اصلی استفاده کند (ماده ۷۱۰).

در ضمان ضم ذمه به ذمه

• مدیون اصلی همچنان بدهکار است؛
• ضامن نیز مسئول پرداخت است (مسئولیت تضامنی)؛
• طلبکار می‌تواند به هر یک مراجعه کند؛
• اگر ضامن دین را پرداخت کند، حق رجوع به مدیون اصلی را دارد.

حق رجوع ضامن (ماده ۷۲۳ قانون مدنی)

ماده ۷۲۳ قانون مدنی:
«ضامن بعد از ادای دین می‌تواند به مضمون‌عنه (مدیون اصلی) رجوع کرده و آنچه را که پرداخته است از او مطالبه کند مگر اینکه به طور دیگری تراضی شده باشد.»

بنابراین، در هر دو نوع ضمان، ضامن اگر مجبور به پرداخت دین شود، می‌تواند آن را از مدیون اصلی مطالبه کند. البته در ضمان ضم ذمه به ذمه، اگر ضامن و مدیون اصلی با هم مسئولیت تضامنی داشته باشند و ضامن دین را بپردازد، می‌تواند به میزان سهم مدیون اصلی به او رجوع کند.

تفاوت ضمان با ضمانت در چک و سفته

بسیاری از افراد تصور می‌کنند «ضمانت» در چک و سفته دقیقاً همان عقد ضمان است. اما باید به یک تفاوت مهم اشاره کرد:

• ضمان در قانون مدنی یک عقد تبعی است و تابع دین اصلی است. اگر دین اصلی باطل باشد، ضمان نیز باطل است.
• ضمانت (ظهرنویسی تضامنی) در چک و سفته تابع قانون تجارت است. وفق ماده ۲۴۹ قانون تجارت، هرکس سفته یا برات را ظهرنویسی کند، متضامناً با سایر امضاکنندگان مسئول پرداخت است.

بنابراین، شخصی که پشت چک یا سفته را امضا می‌کند (ظهرنویس)، مسئولیت تضامنی دارد و این مسئولیت، مستقل از عقد ضمان در قانون مدنی است. در این حالت، ظهرنویس یک «مسئول تضامنی» است، نه یک «ضامن» به معنای عقد ضمان.

البته در عمل، بانک‌ها و مؤسسات مالی معمولاً از قرارداد ضمان (چه نقل ذمه به ذمه و چه ضم ذمه به ذمه) برای تضمین بازپرداخت وام استفاده می‌کنند که این قراردادها تابع قواعد عام قانون مدنی هستند.

سوالات متداول درباره ضمانت (ضمان)

فرق ضمان نقل ذمه به ذمه و ضم ذمه به ذمه چیست؟

در ضمان نقل ذمه به ذمه، دین از ذمه مدیون اصلی به ضامن منتقل می‌شود و مدیون اصلی بری می‌شود. در ضمان ضم ذمه به ذمه، دین منتقل نمی‌شود و ضامن به عنوان مسئول تضامنی به ذمه مدیون اصلی اضافه می‌شود و هر دو بدهکار باقی می‌مانند.

آیا ضمان نقل ذمه به ذمه نیاز به رضایت مدیون اصلی دارد؟

خیر، طبق قانون مدنی، رضایت مدیون اصلی (مضمون‌عنه) در ضمان نقل ذمه به ذمه شرط نیست، مگر اینکه در قرارداد خلاف آن شرط شده باشد. اما در ضمان ضم ذمه به ذمه، معمولاً با اطلاع و رضایت مدیون اصلی انجام می‌شود.

ضمان طولی یعنی چه؟

در ضمان طولی، چند ضامن به صورت پشت‌سر هم و با اولویت مسئول هستند. طلبکار ابتدا باید به ضامن اول مراجعه کند، اگر او نتوانست پرداخت کند، به ضامن دوم مراجعه کند و الی‌آخر.

ضمان عرضی یعنی چه؟

در ضمان عرضی، همه ضامنان هم‌رتبه و هم‌عرض مسئول هستند و طلبکار می‌تواند به هرکدام که بخواهد مراجعه کند (مسئولیت تضامنی).

آیا ضامن می‌تواند بعد از پرداخت بدهی، به مدیون اصلی رجوع کند؟

بله، بر اساس ماده ۷۲۳ قانون مدنی، ضامن پس از پرداخت دین می‌تواند به مدیون اصلی رجوع کند و آنچه را پرداخته است مطالبه کند، مگر اینکه در قرارداد ترتیب دیگری تعیین شده باشد.

آیا ضمانت از دینی که در آینده ایجاد می‌شود معتبر است؟

در قانون مدنی، ضمان باید از دین فعلی باشد. اما در قانون تجارت، ضمانت از دین آینده (مثلاً ضمانت از اعتبار اسنادی) پیش‌بینی شده است. در عمل، بسیاری از قراردادهای ضمان (مانند ضمانت‌نامه بانکی) به صورت ضمان از تعهدات آینده تنظیم می‌شود.

اگر ضامن فوت کند، تکلیف ضمان چیست؟

ضمان یک عقد است و با فوت ضامن پایان نمی‌یابد. ورثه ضامن نسبت به دیون او مسئول هستند، اما میزان مسئولیت آن‌ها به نسبت سهم‌الارث است. در ضمان نقل ذمه به ذمه، فوت ضامن تأثیری در بدهی او ندارد و دین بر ذمه او باقی می‌ماند و از اموال او پرداخت می‌شود.

تفاوت ضمان در قانون مدنی با ظهرنویسی تضامنی در سفته چیست؟

ضمان در قانون مدنی یک عقد تبعی است و با دین اصلی ارتباط مستقیم دارد. ظهرنویسی تضامنی در سفته و برات یک مسئولیت مستقل تجاری است و ظهرنویس متضامناً با سایر امضاکنندگان مسئول پرداخت است، حتی اگر دین اصلی باطل باشد.

جمع‌بندی

عقد ضمان یکی از مهم‌ترین ابزارهای حقوقی برای تضمین دیون و تعهدات است. در حقوق ایران، ضمان به دو نوع اصلی نقل ذمه به ذمه (ضمان اسقاطی) و ضم ذمه به ذمه (ضمان تضامنی یا انضمامی) تقسیم می‌شود.

در ضمان نقل ذمه به ذمه، دین از بدهکار اصلی به ضامن منتقل می‌شود و بدهکار اصلی بری می‌شود. این نوع ضمان در قانون مدنی به عنوان اصل عقد ضمان شناخته شده است. در ضمان ضم ذمه به ذمه، ضامن به مسئولیت بدهکار اصلی اضافه می‌شود و هر دو در برابر طلبکار مسئول هستند. این نوع ضمان در عمل رایج‌تر است.

علاوه بر این، ضمان از نظر نحوه مسئولیت چند ضامن به طولی (با ترتیب اولویت) و عرضی (مسئولیت هم‌عرض و تضامنی) تقسیم می‌شود.

مهم است که قبل از هرگونه اقدام به ضمانت، نوع ضمان، آثار حقوقی آن، شرایط صحت و حق رجوع ضامن به‌دقت بررسی شود. همچنین توصیه می‌شود مفاد قرارداد ضمان به صورت کتبی و شفاف تنظیم گردد تا از بروز اختلافات بعدی جلوگیری شود.

اگر قصد دارید به عنوان ضامن یا طلبکار وارد عقد ضمان شوید، بهتر است مفاد قرارداد با کمک وکیل متخصص مالی و قرارداد ها یا مشاور حقوقی تنظیم شود تا حقوق شما به‌طور کامل حفظ گردد.